Do 31 grudnia 2026 r. zostało niespełna dwa miesiące, a w dwóch województwach to ostatni dzwonek dla kotłów na węgiel i drewno 3. i 4. klasy. Od 1 stycznia 2027 r. w Małopolsce i na Lubelszczyźnie ich używanie będzie po prostu niezgodne z prawem, a gminy już w tym sezonie zapowiadają kontrole. Jeśli remontujesz starszy dom albo właśnie kupujesz taki z kotłownią, ta data może kosztować Cię kilkadziesiąt tysięcy złotych – albo mandat.
Co dokładnie zmienia się 1 stycznia 2027 r.
W województwie małopolskim (poza Krakowem, gdzie paliw stałych nie wolno używać od 2019 r.) uchwała antysmogowa Sejmiku nr XXXII/452/17 dawała właścicielom kotłów 3. i 4. klasy według normy PN-EN 303-5:2012 czas do końca 2026 r. Od 1 stycznia 2027 r. legalne zostają tylko kotły spełniające wymagania ekoprojektu oraz kotły 5. klasy eksploatowane przed 1 lipca 2017 r., które mogą pracować do końca swojej żywotności – tak opisuje to oficjalny serwis Województwa Małopolskiego o uchwale antysmogowej.
W województwie lubelskim uchwała nr XXIII/388/2021 z 19 lutego 2021 r. wyznacza ten sam termin: kotły 3. i 4. klasy trzeba wymienić do 31 grudnia 2026 r. Tu jednak pojawia się kolejna data – zwykłe kotły 5. klasy (bez certyfikatu ekoprojektu) mają czas tylko do 31 grudnia 2029 r. Harmonogram znajdziesz na stronie Ochrona Powietrza Województwa Lubelskiego.
Klasę kotła sprawdzisz na tabliczce znamionowej, w instrukcji lub certyfikacie z badań. Uwaga na pułapkę: oznaczenie w rodzaju „klasa A” z etykiety energetycznej to nie to samo co klasa emisyjna wg PN-EN 303-5:2012.
Inne województwa: terminy 2027–2032
Małopolska i Lubelskie są pierwsze w kolejce, ale nie jedyne. Poniżej najważniejsze terminy dla kotłów 3. i 4. klasy według komunikatów urzędów wojewódzkich i gmin (stan na listopad 2026 r.):
| Województwo | Termin dla kotłów 3. i 4. klasy | Co dalej |
|---|---|---|
| Pomorskie | już obowiązuje (od 1.09.2026) | kotły 5. klasy bez ekoprojektu do 1.07.2035 |
| Małopolskie | 31.12.2026 | klasa 5 sprzed 1.07.2017 do końca żywotności |
| Lubelskie | 31.12.2026 | klasa 5 bez ekoprojektu do 31.12.2029 |
| Śląskie | 31.12.2027 | – |
| Podkarpackie | 31.12.2027 | po tej dacie tylko klasa 5 lub ekoprojekt |
| Opolskie | 1.01.2032 | kotły bezklasowe do 1.01.2030 |
Sprawdź też uchwałę swojej gminy – niektóre miejscowości (np. w Małopolsce Skawina, Niepołomice czy Oświęcim) mają lokalne uchwały antysmogowe z ostrzejszymi zasadami niż wojewódzkie.
Kontrole i kary: ile kosztuje zignorowanie terminu
Kontrole prowadzą wójtowie, burmistrzowie i upoważnieni urzędnicy oraz straże gminne. Sprawdzają klasę kotła na podstawie tabliczki lub dokumentacji, rodzaj opału (mogą pobrać próbkę popiołu) i to, czy źródło ciepła jest zgłoszone do Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB). Gminy mają do wykonania minimalną liczbę kontroli w roku – np. gmina Zebrzydowice na Śląsku informuje o co najmniej 50 losowych kontrolach planowych.
Za używanie zakazanego kotła grozi mandat do 500 zł, a jeśli sprawa trafi do sądu – grzywna do 5000 zł. Co ważne, kara nie „załatwia” sprawy: przy kolejnej kontroli możesz dostać następną, dopóki kocioł pracuje.
Dotacja na wymianę: kto dostanie pieniądze, a kto nie
Główne źródło wsparcia to program Czyste Powietrze, w wersji obowiązującej od 20 lipca 2026 r. Dofinansowanie na pompę ciepła przysługuje, gdy wymieniasz źródło ciepła na paliwo stałe poniżej 5. klasy – czyli dokładnie kotły objęte terminem z końca 2026 r. Maksymalne kwoty na pompę ciepła powietrze/woda o podwyższonej klasie efektywności to:
- 14 080 zł – poziom podstawowy (do 40% kosztów kwalifikowanych),
- 24 640 zł – poziom podwyższony (do 70%),
- 35 200 zł – poziom najwyższy (do 100%).
Są jednak warunki, które łatwo przeoczyć:
- dom musi mieć pozwolenie na budowę wydane do 31 grudnia 2020 r., więc nowe domy są z programu wyłączone (dla nich jest Moje Ciepło),
- trzeba być właścicielem budynku od co najmniej 3 lat – wystarczy rok, jeśli co najmniej połowę udziałów kupiłeś lub dostałeś od rodziców albo dziadków; przy spadku wymogu nie ma,
- od 2027 r. program nie dofinansuje kotłów elektrycznych ani grzejników oporowych; z ogrzewania prądem zostaje tylko pompa ciepła,
- nabór może zostać wstrzymany, gdy suma wniosków wyczerpie budżet programu.
Więcej o tym, co jeszcze zmienia się z początkiem roku, przeczytasz w tekście 4 zmiany od 1 stycznia 2027 r. dla budujących dom.
Co to oznacza dla Ciebie, jeśli budujesz dom
Najmocniej termin uderza w osoby, które kupują lub właśnie kupiły starszy dom w Małopolsce albo na Lubelszczyźnie z kotłem węglowym. Przez wymóg 3 lat własności nie dostaną od razu dotacji z Czystego Powietrza, a kocioł i tak trzeba będzie wyłączyć 1 stycznia 2027 r.
Przykładowa kalkulacja: dom 140 m² z kotłem 4. klasy
Założenia (orientacyjne, do porównania z ofertami): dom z lat 90., 140 m², pompa ciepła powietrze/woda z montażem za 45 000 zł brutto (VAT 8%), właściciel od ponad 3 lat, dochód kwalifikuje do poziomu podstawowego, PIT 12%.
| Pozycja | Kwota |
|---|---|
| Koszt pompy z montażem (brutto) | 45 000 zł |
| Dotacja Czyste Powietrze – poziom podstawowy (limit) | −14 080 zł |
| Do zapłaty z własnej kieszeni | 30 920 zł |
| Ulga termomodernizacyjna (12% od 30 920 zł) | ok. −3 710 zł |
| Realny koszt po dotacji i uldze | ok. 27 200 zł |
| Ten sam dom kupiony w 2026 r. (bez dotacji, tylko ulga 12%) | ok. 39 600 zł |
Różnica między tymi scenariuszami to ok. 12 tys. zł. Jeśli dopiero negocjujesz zakup domu z kotłem 3. lub 4. klasy, to dobry argument do obniżenia ceny. Ulga termomodernizacyjna (do 53 000 zł odliczenia na podatnika) nie ma wymogu stażu własności, więc nowy właściciel może z niej skorzystać od razu.
Budujesz od zera? Nowy kocioł lub kominek na paliwo stałe w Małopolsce musi spełniać ekoprojekt (a kocioł mieć automatyczny podajnik i nie mieć rusztu awaryjnego). Na Lubelszczyźnie uchwała zakazuje w nowych domach kotłów na paliwo stałe, jeśli tuż przy działce biegnie sieć gazowa lub ciepłownicza. Wybierając kominek, sprawdzaj certyfikat ekoprojektu – pomoże w tym nasz ranking kominków z płaszczem wodnym 2026. Na pompę ciepła w nowym domu możesz dostać dotację z programu Moje Ciepło – szczegóły i terminy opisaliśmy w tekście Moje Ciepło do 26 lutego 2027 r..
Checklista na listopad i grudzień 2026
- Sprawdź klasę kotła na tabliczce znamionowej i zrób jej zdjęcie.
- Jeśli to klasa 3 lub 4 (albo brak tabliczki), zbierz 2–3 oferty na nowe źródło ciepła – terminy montażu przed zimą bywają długie.
- Sprawdź, czy kwalifikujesz się do Czystego Powietrza (data pozwolenia na budowę, staż własności, dochód) i złóż wniosek przed podpisaniem umowy.
- Po uruchomieniu nowego źródła ciepła masz 14 dni na złożenie deklaracji w CEEB.
- Zanim przewymiarujesz pompę, policz, ile da docieplenie – przyda się nasz cennik robocizny przy ociepleniu domu.
- Zachowaj faktury – będą potrzebne do rozliczenia dotacji i ulgi termomodernizacyjnej w PIT za 2026 r.
Przeczytaj też: 5 rzeczy, które warto wiedzieć przed zakupem pieca na pellet – jeśli zamiast pompy rozważasz nowoczesny kocioł na biomasę.
FAQ
Czy od 2027 r. można palić w kotle 4. klasy w Małopolsce?
Nie. Od 1 stycznia 2027 r. w województwie małopolskim (i lubelskim) eksploatacja kotłów 3. i 4. klasy według PN-EN 303-5:2012 jest zakazana. Dozwolone są kotły z ekoprojektem, a w Małopolsce także kotły 5. klasy używane przed 1 lipca 2017 r.
Jaka jest kara za stary kocioł po terminie?
Za naruszenie uchwały antysmogowej grozi mandat do 500 zł, a w postępowaniu sądowym grzywna do 5000 zł. Kontrole mogą się powtarzać, dopóki kocioł nie zostanie wymieniony.
Czy dostanę dotację na wymianę kotła w domu kupionym w 2026 r.?
Z Czystego Powietrza zwykle nie – program wymaga co najmniej 3 lat własności (rok przy zakupie lub darowiźnie od rodziców lub dziadków, bez wymogu przy spadku). Możesz za to od razu skorzystać z ulgi termomodernizacyjnej w PIT.
